Elf onderzoekers van Wageningen University & Research ontvangen dit jaar een Veni-beurs. Dat heeft de Nederlandse Organisatie voor Wetenschappelijk Onderzoek (NWO) vandaag bekendgemaakt. Met die beurs kunnen de onderzoekers de komende drie jaar hun onderzoekslijn verder uitbouwen.
In totaal ontvangen 205 onderzoekers aan Nederlandse universiteiten een Veni-beurs, elk ter waarde van maximaal 320.000 euro. De beurs is een onderdeel van het NWO-Talentprogramma, dat avontuurlijke, talentvolle en baanbrekende onderzoekers de kans biedt om hun interesses te volgen.
De gehonoreerde projecten laten zien hoe breed en maatschappelijk relevant het Wageningse onderzoek is: van nieuwe manieren om landbouw en natuur te verbinden en gewassen weerbaarder te maken tegen plagen, tot de ontwikkeling van beter verteerbare eiwitten, nieuwe medicijnen en nauwkeurigere weer- en klimaatmodellen. Dit zijn de onderzoekers en hun projecten die een beurs ontvingen:
Elke boerderij een tuin
Europese boeren moeten steeds meer produceren én tegelijk de natuur beschermen. Veel van hen lopen daarbij vast in een landbouwsysteem dat weinig ruimte laat voor vernieuwing. Dr. Lenora Ditzler onderzoekt wat we kunnen leren van uitzonderlijk innovatieve boeren die hun bedrijf meer als een tuin organiseren dan als een fabriek. Met een bijzondere combinatie van wetenschap, kunst en ontwerp verkent zij hoe dit 'tuindenken' de landbouw weer op gang kan helpen.
Plaagevolutie: hoe een kever een plaag werd
De coloradokever vreet aan aardappelplanten en is daarom een nachtmerrie voor aardappeltelers. Maar hoe veranderde deze insectensoort in een van de bekendste landbouwplagen? Dr. Peter Karssemeijer vergelijkt Amerikaanse kevers die geen aardappelen eten met Europese plaagpopulaties om de evolutie van aardappelvoorkeur in kaart te brengen. Tegelijkertijd onderzoekt hij hoe sommige waardplanten (planten waarop insecten eitjes leggen) de eitjes van de kever doden voordat de larven uitkomen. Met die kennis kunnen onderzoekers gewassen in de toekomst beter bestand maken tegen plagen en zo het gebruik van pesticiden verminderen.
Gewassen beschermen in een droger klimaat
Droogte, insectenplagen en plantenziekten zetten de voedselproductie wereldwijd onder druk. Dr. Clara Lago onderzoekt hoe droogte de natuurlijke afweer van planten beïnvloedt tegen bladluizen en de virussen die zij verspreiden. Door het gedrag van bladluizen tot in detail te volgen en plantreacties op moleculair niveau te bestuderen, moet het project planteigenschappen identificeren die virusoverdracht via bladluizen verminderen. Die kennis kan bijdragen aan robuustere gewassen voor een veranderend klimaat.
Minuscule pakketbezorgers voor betere gezondheid
Melkzuurbacteriën, die bijvoorbeeld in yoghurt zitten, maken minuscule blaasjes die vitamines vervoeren. Die zogenoemde extracellulaire vesicles (EVs) helpen bijvoorbeeld om de botgezondheid te ondersteunen. Dr. Yue Liu wil deze natuurlijke 'pakketbezorgers' slimmer inzetten voor de menselijke gezondheid. Ze ontwikkelt methoden om de blaasjes efficiënter te produceren en te vullen met extra vitamines. Met laboratoriummodellen van de darm en botten onderzoekt Liu of die blaasjes daadwerkelijk door het lichaam reizen en hun lading afleveren.
Mobiel DNA als motor van evolutie
Sommige stukken DNA kunnen zichzelf verplaatsen binnen een genoom of zelfs springen naar het DNA van een ander organisme. Hoewel zulke genetische verhuizingen vaak nadelige gevolgen hebben, helpen ze soorten in sommige gevallen zich aan te passen aan nieuwe omstandigheden. Dr. Ursula Oggenfuss onderzoekt dit proces bij een schimmel. Ze vergelijkt een variant die salamanders infecteert met een zustersoort die kikkers ziek maakt. Er bestaan grote verschillen tussen die verwante schimmels, wat wijst op activiteit van mobiel DNA in het verleden of heden. Oggenfuss onderzoekt in dit project hoe mobiel DNA de driedimensionale structuur van het schimmelgenoom verandert en welke rol dat speelt bij evolutie en aanpassing aan de omgeving.
Medicijnen op het juiste moment activeren
Traditionele medicijnen werken niet alleen in op hun doelwit, maar beïnvloeden ook andere lichaamsdelen die ze op weg naar hun doelwit tegenkomen. Prodrugs bieden een oplossing: die stoffen reizen in een inactieve vorm door het lichaam en schakelen pas om tot actief geneesmiddel wanneer ze hun doelwit bereiken. Dr. Eva Meeus ontwikkelt een nieuwe chemische reactie waarmee onderzoekers zulke prodrugs met grote precisie kunnen activeren. Daarmee wil ze bijdragen aan de volgende generatie prodrugs: veiligere en effectievere medicijnen die alleen actief worden waar en wanneer dat nodig is.
Eiwitten beter verteerbaar maken
Eiwitten vormen essentiële bouwstenen in het dieet. Voor baby's, ouderen en andere kwetsbare groepen is het belangrijk dat eiwitten goed verteerbaar zijn en het lichaam ze dus goed opneemt. Dr. Qing Ren onderzoekt hoe kleine chemische aanpassingen (post-translationele modificaties) aan melkeiwitten de opname van voedingsstoffen kunnen verbeteren en allergische reacties kunnen verminderen. Die resultaten verwerkt ze in een AI-model dat voorspelt welke eiwitten of peptiden het lichaam het best opneemt, zodat andere onderzoekers daar gericht mee kunnen werken. Dat alles moet bijdragen aan voedzame en minder allergene eiwitten voor een duurzame voedseltoekomst.
Betere beslissingen in humanitaire en ontwikkelingshulp
Hulporganisaties moeten voortdurend moeilijke keuzes maken: waar is voedselhulp het hardst nodig, welke projecten krijgen voorrang en hoe zet je schaarse middelen het beste in? Bestaande optimalisatietheorieën gaan meestal uit van de homogeniteit van onzekerheid, wat betekent dat alle onzekerheden vergelijkbaar behandeld worden. In werkelijkheid verschillen ze in soort, schaal en beschikbare informatie. Dr. Meike Reusken ontwikkelt nieuwe wiskundige modellen die beter omgaan met de complexe onzekerheden waarmee hulporganisaties te maken hebben. Zo wil ze bijdragen aan beter onderbouwde beslissingen in humanitaire en ontwikkelingshulp.
Samen bouwen aan vertrouwen in nieuws
Misinformatie is een hot topic. Allerlei initiatieven leren jongeren om kritisch naar nieuws te kijken. Maar soms leidt die kritische houding juist tot meer wantrouwen. Dr. Sanne Tamboer kiest daarom een andere benadering. Samen met jongeren, journalisten en docenten onderzoekt zij hoe jongeren bepalen wat ze vertrouwen. Op basis daarvan ontwikkelt ze beter passende en werkende interventies. Zo bouwt ze samen met jongeren aan een beter geïnformeerde omgang met nieuws en aan democratische veerkracht.
Nieuwe medicijnen met digitale bacterie
Bacteriën zijn getalenteerde chemici die simpele voedingsstoffen omzetten in nuttige stoffen zoals medicijnen. Denk aan antibiotica en kankerremmers. Wat ze precies produceren, hangt af van beschikbare materialen en instructies van binnen en buiten de cel. Dr. Barbara Terlouw bouwt een computermodel van een bacteriële cel om te voorspellen onder welke omstandigheden bepaalde stoffen ontstaan. Daarmee wil ze voorspellen welke condities bacteriën nodig hebben om medicijnen te maken en zo het zoekproces naar nieuwe geneesmiddelen te versnellen en gerichter te maken.
Stralende wolken
Wolken spelen een sleutelrol in het weer en het klimaat, maar hun gedrag is lastig te simuleren. Energietransport door zonne- en thermische straling in de atmosfeer bijvoorbeeld is een complex, driedimensionaal proces. Om rekentijd te besparen, versimpelen huidige atmosferische modellen dat proces. Dr. Menno Veerman onderzoekt hoe nauwkeurigere berekeningen van zonnestraling en warmtestraling leiden tot realistischere weersimulaties. Zijn onderzoek moet bijdragen aan betere weer- en klimaatmodellen en een beter begrip van de atmosfeer.
Over de Veni-beurs
De Veni-beurs is een van de prestigieuste persoonsgebonden onderzoeksbeurzen van Nederland. NWO kent de subsidie toe aan onderzoekers die onlangs zijn gepromoveerd en al hebben laten zien dat zij vernieuwende ideeën kunnen ontwikkelen. Met de beurs krijgen zij drie jaar de tijd om hun eigen onderzoekslijn verder uit te bouwen. De Veni vormt de eerste stap in het NWO-Talentprogramma, gevolgd door de Vidi- en Vici-beurzen voor meer ervaren onderzoekers.
